„I nikt mi nie powiedział!” – jedna z pułapek robotyzacji

Nowoczesna hala produkcyjna. Pomiędzy liniami i regałami poruszają się roboty mobilne. Transportują komponenty, odbierają gotowe produkty, przewożą palety. Niektóre z nich potrafią również samodzielnie pobrać ładunek, podnieść go i odłożyć w wyznaczonym miejscu. Są symbolem automatyzacji, bezpieczeństwa i przemysłu przyszłości, ale tylko w sytuacji, w której implementacja jest przeprowadzona z odpowiednią starannością proceduralną.

Wyobraźmy sobie sytuację, w której jeden z robotów zostaje kupiony od profesjonalnego dostawcy. Posiada oznakowanie CE. Producent przygotowuje dokumentację, integrator uruchamia system, pracownicy zostają przeszkoleni. Urządzenie rozpoczyna pracę i przez kolejne miesiące wykonuje swoje zadania. Wszystko wydaje się być w porządku do dnia, w którym ktoś zadaje pozornie proste pytanie: 

– Gdzie jest decyzja UDT zezwalająca na eksploatację? 

Po początkowej konsternacji rozpoczynają się doraźne działania: przeszukiwanie dokumentacji, telefony do dostawcy, poszukiwanie informacji w przepisach. Padają kolejne pytania o to, czy robot mobilny w ogóle podlega dozorowi technicznemu, czy trzeba było go zgłosić, czy samo oznakowanie CE nie wystarcza, dlaczego producent o tym nie powiedział, dlaczego integrator uruchomił urządzenie. 

W końcu jeden z menedżerów z żalem wypowiada słowa:

„I nikt mi nie powiedział!” 

Problem polega na tym, że odpowiedzialność za eksploatację urządzenia wciąż na nim ciąży, nawet jeśli informacji na temat decyzji UDT nie otrzymał.

Telefon, który zmienia perspektywę 

Niedawno odebrałam telefon. 

– Pani Elizo, mamy problem. Związkowcy zakwestionowali możliwość sterowania robotem w trybie ręcznym przez osoby, które nie posiadają uprawnień operatora UDT. Czy mają do tego prawo? Czy mają rację? 

Odpowiedziałam pytaniem: 

– Czy nie wydaje się logiczne, że jeżeli urządzenie podlega pod dozór techniczny, to osoba, która przejmuje nad nim kontrolę, ingeruje w jego pracę i wykonuje z jego wykorzystaniem określone czynności, powinna posiadać odpowiednie kwalifikacje – jeżeli dla obsługi tego rodzaju urządzenia są one wymagane? 

Po drugiej stronie zapadła cisza. 

Bo czasami jedno właściwie zadane pytanie uruchamia całą lawinę kolejnych. Kto w zakładzie może przełączyć robota w tryb ręczny? Kto może nim wtedy sterować? Czy operator produkcji może przejąć bezpośrednią kontrolę nad urządzeniem? Czy może podnieść ładunek, przemieścić go albo wykonać manewr? Gdzie kończy się nadzór nad autonomicznym systemem, a zaczyna faktyczna obsługa urządzenia? Czy osoby, które robią to dzisiaj, posiadają wymagane kwalifikacje? 

W końcu bezpośrednio odniosłam się kwestii poruszonej przez mojego rozmówcę: 

– Pytanie o dopuszczenie do obsługi robota osób bez uprawnień UDT jest zasadne. Gratuluję zespołu, który je zadał, bo pracownik, który dostrzega problemy w obszarze bezpieczeństwa może uchronić firmę przed poważnymi konsekwencjami. 

To wymiana doskonale pokazuje, jak wiele nowych pytań i nowych wyzwań pojawia się wraz z rozwojem robotyzacji. Robot pracujący autonomicznie może przez większość czasu nie wymagać bezpośredniego sterowania przez człowieka. Ale co dzieje się w chwili, gdy człowiek przełącza go w tryb ręczny i zaczyna bezpośrednio wpływać na jego ruch? Czy nadal tylko „nadzoruje robota”; czy może już go obsługuje? To nie jest wyłącznie spór o nazewnictwo. Od odpowiedzi mogą zależeć wymagania dotyczące kwalifikacji osób obsługujących urządzenie, organizacji pracy, procedur bezpieczeństwa i odpowiedzialności pracodawcy. A jeśli dochodzi do wypadku – również ocena tego, czy urządzenie zostało powierzone osobie mającej wymagane kwalifikacje. 

I właśnie dlatego czasami najważniejsze pytania zadają pracownicy, a nie integratorzy, nie przedstawiciele działu zakupów. Firmy powinny dostrzegać w tych pytaniach ostrzeżenia, które przychodzą w porę, a nie dodatkowy problem.

Nowoczesna technologia nie oznacza braku obowiązków 

Roboty mobilne coraz częściej zastępują klasyczne środki transportu wewnętrznego. Granica pomiędzy autonomicznym robotem a urządzeniem wykonującym funkcje transportu bliskiego nie zawsze jest jednak oczywista dla osoby kupującej system. 

Nie każdy robot mobilny podlega dozorowi technicznemu. 

Kluczowe znaczenie ma konstrukcja konkretnego urządzenia, wykonywane przez nie funkcje oraz sposób jego eksploatacji. Jeżeli jednak urządzenie, ze względu na swoje właściwości, znajduje się w zakresie urządzeń objętych dozorem technicznym, pojawiają się obowiązki, których nie można zastąpić samą deklaracją zgodności czy oznakowaniem CE. 

CE i decyzja zezwalająca na eksploatację to dwa różne zagadnienia. 

Urządzenie może być prawidłowo wprowadzone do obrotu, a jednocześnie – jeżeli podlega dozorowi technicznemu – wymagać spełnienia dodatkowych obowiązków przed rozpoczęciem jego eksploatacji. I właśnie tutaj zaczyna się obszar odpowiedzialności eksploatującego. 

Kto powinien wiedzieć? 

W przedsiębiorstwie odpowiedzialność często jest rozproszona. 

Zakup prowadzi jeden dział. Projekt realizuje drugi. Urządzenie odbiera trzeci. Późniejsza eksploatacja trafia do produkcji lub utrzymania ruchu. Każdy nadzoruje swój fragment procesu: producent dostarcza urządzenie; integrator uruchamia system; dział zakupów zamyka zamówienie; produkcja chce rozpocząć pracę; utrzymanie ruchu przejmuje urządzenie. W takim modelu łatwo o sytuację, w której wszyscy są przekonani, że formalności dopełnił ktoś inny. Problem ujawnia się dopiero później. 

Z punktu widzenia przepisów kluczowa pozostaje jednak sytuacja eksploatującego. To przedsiębiorca, który użytkuje urządzenie, musi zadbać o to, aby jego eksploatacja odbywała się zgodnie z wymaganiami prawa. Jeżeli urządzenie podlega dozorowi technicznemu, należy zweryfikować między innymi obowiązek uzyskania decyzji zezwalającej na eksploatację, wykonywania wymaganych badań przez właściwy organ dozoru technicznego oraz zapewnienia wymaganej konserwacji przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje. Brak wiedzy może tłumaczyć, dlaczego doszło do zaniedbania. Nie zawsze jednak usuwa jego konsekwencje. 

Najpierw zazwyczaj nie dzieje się nic 

To jeden z najbardziej niebezpiecznych mechanizmów. Robot pracuje bez wymaganej decyzji, bez aktualnego badania albo z zaniedbaniami dotyczącymi wymaganej konserwacji. Pierwszego dnia nic się nie dzieje. Po tygodniu również. Mija miesiąc. Potem pół roku. Urządzenie wykonuje tysiące operacji, a z każdym kolejnym dniem rośnie przekonanie, że skoro dotychczas nie wydarzyło się nic złego, wszystko musi być w porządku. Brak zdarzenia nie jest jednak potwierdzeniem zgodności z prawem. 

Czasami problem ujawnia zwykła kontrola. Wtedy pojawia się prośba o przedstawienie dokumentacji urządzenia. Sprawdzane są decyzje, terminy badań, dokumentacja konserwacji oraz sposób eksploatacji. Jeżeli urządzenie podlegające dozorowi technicznemu było eksploatowane bez wymaganej decyzji zezwalającej na eksploatację albo wbrew decyzji o wstrzymaniu eksploatacji, konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze niż konieczność uzupełnienia dokumentacji. 

Przepisy przewidują odpowiedzialność karną, która – zależnie od konkretnego naruszenia – może obejmować grzywnę albo karę ograniczenia wolności. I nadal mówimy o sytuacji, w której nikomu nic się nie stało. 

Gdy do zakładu wchodzi Państwowa Inspekcja Pracy 

Sytuacja staje się poważniejsza, gdy nieprawidłowości dotyczą również bezpieczeństwa pracy. Robot mobilny nie pracuje bowiem w próżni. Porusza się w przestrzeni zakładu, często w otoczeniu pracowników, wózków, maszyn i innych urządzeń. W zależności od konstrukcji może transportować ładunki ważące setki kilogramów, a czasem znacznie więcej. Jeżeli sposób eksploatacji urządzenia stwarza zagrożenie dla pracowników, sprawa może zainteresować Państwową Inspekcję Pracy. Wtedy ocenie podlega już nie tylko sam dokument. Analizowana może być organizacja pracy, ocena ryzyka zawodowego, instrukcje, szkolenia, stan techniczny urządzenia, sposób jego użytkowania oraz to, czy pracodawca zapewnił bezpieczne warunki pracy. 

Pojawia się również pytanie o odpowiedzialność konkretnych osób. Kto odpowiadał za urządzenie? Kto dopuścił je do pracy? Kto miał pilnować terminów? Czy ktoś wiedział o brakach? Czy nieprawidłowość została zgłoszona, a jeśli została zgłoszona – dlaczego urządzenie nadal pracowało? 

Wypadek zmienia wszystko 

Najpoważniejszy scenariusz zaczyna się jednak nie od kontroli, lecz od wypadku. Robot wjeżdża w zabroniony obszar. Operator steruje ręcznie i dochodzi do przygniecenia. Ładunek spada podczas transportu lub podnoszenia. Człowiek zostaje ciężko ranny. W najgorszym przypadku dochodzi do tragedii. W jednej chwili urządzenie, które jeszcze dzień wcześniej było symbolem nowoczesnej automatyzacji, staje się przedmiotem szczegółowego postępowania. 

Rozpoczyna się odtwarzanie całej historii jego eksploatacji. Kiedy urządzenie zostało kupione? Kto je odebrał? Kto zdecydował o rozpoczęciu pracy? Czy podlegało dozorowi technicznemu? Czy posiadało wymaganą decyzję? Czy badania były aktualne? Czy wykonywano wymagane czynności konserwacyjne? Kto sterował urządzeniem? Czy posiadał wymagane kwalifikacje? Czy wcześniej występowały usterki? Czy ktoś je zgłaszał? Czy ktoś zdecydował o dalszej pracy pomimo istniejących nieprawidłowości? Wtedy sprawa może przestać być wyłącznie problemem technicznym lub administracyjnym. Pojawia się Państwowa Inspekcja Pracy. W zależności od okoliczności może pojawić się prokuratura. Dokumentację analizują prawnicy i eksperci. Swoje postępowanie prowadzi ubezpieczyciel. Każdy szuka odpowiedzi na jedno pytanie: 

Czy temu zdarzeniu można było zapobiec? 

Odpowiedzialność ponoszą konkretne osoby

W codziennym funkcjonowaniu przedsiębiorstwa łatwo mówić, że „firma nie dopilnowała”, „zakład nie zgłosił” albo „organizacja popełniła błąd”. Po poważnym wypadku takie ogólne określenia przestają jednak wystarczać. Za procesami stoją konkretni ludzie. Ktoś podejmuje decyzję o zakupie. Ktoś podpisuje odbiór. Ktoś odpowiada za utrzymanie ruchu. Ktoś zarządza produkcją. Ktoś odpowiada za bezpieczeństwo. Ktoś podejmuje decyzję, że urządzenie może dalej pracować. Dlatego konsekwencje zaniedbań mogą mieć również wymiar osobisty i zawodowy. W zależności od okoliczności może dojść do utraty zaufania, odsunięcia od obowiązków, degradacji czy rozwiązania stosunku pracy. Jeżeli natomiast dojdzie do wypadku i zostanie wykazane naruszenie obowiązków, mogą pojawić się także konsekwencje prawne. Wtedy analizowane są nie tylko procedury, ale też decyzje konkretnych osób. 

Jest jeszcze ubezpieczyciel 

Skutki poważnego zdarzenia mogą wykraczać daleko poza kontrolę organów państwowych. Po wypadku rozpoczyna się również analiza odpowiedzialności ubezpieczeniowej. Badane mogą być okoliczności zdarzenia, stan urządzenia, sposób jego eksploatacji oraz przestrzeganie obowiązujących wymagań. Nie oznacza to automatycznie odmowy wypłaty odszkodowania w każdym przypadku naruszenia. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy warunków konkretnej polisy i związku pomiędzy nieprawidłowością a powstałą szkodą. Jednak eksploatacja urządzenia niezgodnie z wymaganiami może stać się dodatkowym, bardzo poważnym problemem w momencie, gdy przedsiębiorstwo najbardziej potrzebuje ochrony ubezpieczeniowej. Do kosztów wypadku mogą dojść koszty przestoju, napraw, ekspertyz, obsługi prawnej, działań naprawczych i reorganizacji procesu. 

Najtrudniej odbudować reputację 

Nowoczesne przedsiębiorstwa inwestują ogromne środki w bezpieczeństwo, jakość i wizerunek odpowiedzialnego pracodawcy. Poważny wypadek może ten wizerunek zmienić w ciągu kilku godzin. Szczególnie jeżeli okaże się, że urządzenie było eksploatowane bez wymaganej decyzji, bez aktualnych badań, bez wymaganej konserwacji albo przez osoby nieposiadające wymaganych kwalifikacji. Pytania zaczynają zadawać nie tylko organy kontrolne, ale też pracownicy, związki zawodowe, klienci, partnerzy biznesowi. Pytają centrale międzynarodowych koncernów, a czasami również media. Wtedy problem jednego urządzenia może stać się problemem wizerunku całej organizacji. 

„Ale przecież to robot…” 

Automatyzacja rozwija się szybciej niż świadomość wszystkich obowiązków związanych z eksploatacją nowych technologii. Robot mobilny może wyglądać inaczej niż klasyczny wózek czy urządzenie transportu bliskiego. Może nie mieć kabiny operatora. Może sam planować trasę. Może komunikować się z systemem zarządzającym flotą. Może przez 99 % czasu pracować autonomicznie. Ale w tym jednym procencie czasu ktoś może przejąć nad nim bezpośrednie sterowanie. 

I właśnie wtedy pojawia się pytanie: 

Kim jest ta osoba z punktu widzenia przepisów? 

Użytkownikiem systemu? Pracownikiem produkcji? Technikiem? Czy operatorem urządzenia? Technologia się zmienia, jednak o obowiązkach prawnych nie decyduje marketingowa nazwa produktu. 

Dlatego nie wystarczy zapytać: 

„Czy to jest robot?” 

Trzeba również zapytać: 

„Co to urządzenie faktycznie robi?” 

Czy podnosi ładunek? W jaki sposób go pobiera? Jak wysoko go unosi? Jak jest skonstruowane? Kto może przejąć nad nim sterowanie? Jakie czynności wykonuje człowiek w trybie ręcznym? Jakie przepisy mogą mieć zastosowanie? Czy urządzenie podlega dozorowi technicznemu? Czy jego obsługa wymaga kwalifikacji? Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają ocenić konkretne obowiązki. 

Najgorszy moment na sprawdzanie dokumentów 

Nie każdy robot mobilny podlega dozorowi technicznemu. Nie każda czynność wykonywana przy urządzeniu oznacza automatycznie konieczność posiadania uprawnień operatora. Nie każde uchybienie prowadzi do wypadku. Nie każda nieprawidłowość kończy się odpowiedzialnością konkretnej osoby. Ale jest jedna zasada, która pozostaje niezmienna. 

Najgorszym momentem na sprawdzanie, czy urządzenie mogło legalnie i bezpiecznie pracować, jest dzień po wypadku. 

Wtedy jest już za późno na zgłoszenie urządzenia. Za późno na wykonanie zaległego badania. Za późno na uzupełnienie niewykonanej konserwacji. Za późno na sprawdzanie, czy osoba sterująca urządzeniem powinna posiadać odpowiednie kwalifikacje. Za późno na pytanie, kto miał się tym zająć. Dlatego warto sprawdzić dokumentację wcześniej. Sprawdzić klasyfikację urządzenia. Sprawdzić decyzję. Sprawdzić termin kolejnego badania. Sprawdzić dokumentację konserwacji. Sprawdzić kwalifikacje osób, które mogą przejąć bezpośrednie sterowanie. Sprawdzić procedury. Nie dlatego, że jutro na pewno pojawi się kontrola. Nie dlatego, że każdy robot jest niebezpieczny. Ale dlatego, że odpowiedzialność zaczyna się dużo wcześniej niż w chwili wypadku. Czasami zaczyna się od jednego pytania zadanego przez pracownika. Czasami przez związkowca. Czasami przez inspektora. I właśnie dlatego, kiedy ktoś w organizacji zadaje trudne pytanie dotyczące bezpieczeństwa, być może nie tworzy problemu. 

Być może właśnie daje firmie szansę, żeby problem rozwiązać, zanim będzie za późno. 

Bo zdanie: 

„I NIKT MI NIE POWIEDZIAŁ!” 

może być prawdziwe, tylko że w najgorszym możliwym momencie może już niczego nie zmienić.